Vai trò và hoạt động hiệu quả của ASEAN được duy trì nhờ vào nguyên tắc tìm đồng thuận, không can thiệp vào nội bộ các nước khác và không áp đặt hay gây sức ép. Tuy nhiên, khuyết điểm của “phương thức ASEAN” là chậm đi vào vấn đề và sự gắn kết cũng như ràng buộc pháp lý còn mang tính lỏng lẻo.
Trong gần một thập kỷ trở lại đây, ASEAN đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc an ninh khu vực châu Á – Thái Bình Dương. ASEAN vừa là hình mẫu của một tổ chức mang vai trò trung tâm điều phối tại Đông Nam Á ở vị trí “người tài xế” (seat driver), vừa là cầu nối cho các nước khác hội nhập vào khu vực thông qua các khuôn khổ đa phương như ARF, EAS, ADMM+… Vai trò và hoạt động hiệu quả của ASEAN được duy trì nhờ vào nguyên tắc tìm đồng thuận, không can thiệp vào nội bộ các nước khác và không áp đặt hay gây sức ép. Những “phương thức mềm” này có thể xem là hành trang của ASEAN trong 45 năm qua, kể từ ngày thành lập và hầu như đã mang lại hiệu quả rất tốt khi uy tín và vai trò của ASEAN ngày càng được đánh giá cao như “cửa ngõ” của một thương hiệu Đông Á hội nhập.
Tuy nhiên, khuyết điểm của “phương thức ASEAN” là chậm đi vào vấn đề và sự gắn kết cũng như ràng buộc pháp lý còn mang tính lỏng lẻo. Hơn nữa, rủi ro về sự cản trở của một quốc gia có thể phá hỏng nỗ lực của các nước còn lại luôn hiện hữu, như trong hội nghị ngoại trưởng vừa qua khi các nước ASEAN không thể can thiệp, ngăn cản hay gây sức ép cho Campuchia và đành chấp nhận nhìn nước chủ nhà quyết định không có tuyên bố chung. Thiếu sức ép từ các nguyên tắc mang tính thể chế nội tại nên kết quả của các cuộc đàm phán, các vấn đề thảo luận chung… của ASEAN phụ thuộc rất lớn vào ý muốn của từng quốc gia thành viên, đặc biệt là người trong vai trò chủ tịch. Và kết quả của các hội nghị ngoại giao ASEAN phụ thuộc rất nhiều vào chủ nhà tổ chức, cũng như chủ tịch hội nghị.
Nhìn lại hai năm 2010 và 2011, vấn đề Biển Đông đã được quốc tế hoá thành công khi Việt Nam và Indonesia làm chủ tịch của ASEAN. Nhưng trong phiên cuối cùng hội nghị Ngoại trưởng ASEAN kết thúc vừa rồi, dù đi ngược lại ý kiến của các thành viên khác và bị chỉ trích mạnh mẽ, nước chủ nhà Campuchia vẫn có thể ngăn cản việc đưa ra một tuyên bố chung sau một tuần hội nghị căng thẳng.Ngoại giao đa phương có thể bị ảnh hưởng bởi những nước nhỏ được phân phối trong vai trò chủ tịch là điều không mới, ngay cả đối với hoạt động của Liên minh châu Âu (EU) – tổ chức khu vực hoàn thiện và thành công nhất trên thế giới, khi các nước nhỏ giữ vai trò chủ tịch. Tuy nhiên, vấn đề của Campuchia tại AMM-45 lại là một tiền lệ xấu, khi một quốc gia sử dụng vai trò chủ tịch để bác bỏ ý kiến và ngăn cản các đồng thuận chung của các nước khác. Tiền lệ này không được phép trở thành thông lệ, đặc biệt là về vấn đề Biển Đông do các ảnh hưởng nguy hiểm và tồi tệ của nó.
Đầu tiên, đó là ảnh hưởng lớn đến niềm tin nội bộ và gây bất đồng sâu sắc giữa các quốc gia. Trong giai đoạn cả khối ASEAN đang cần sự đồng thuận chung cho đàm phán COC sắp tới và đoàn kết chống lại sự bành trướng của Trung Quốc, thì vết rạn đối với niềm tin và sự thống nhất nội bộ là cực kỳ nguy hiểm. Nó có thể khiến đàm phán COC sắp tới giữa ASEAN và Trung Quốc bị trì hoãn, thậm chí là bế tắc. Vấn đề Biển Đông đang gây chia rẽ ASEAN đúng như chiến lược của Trung Quốc, khi hầu hết các quốc gia Đông Nam Á lục địa không có tranh chấp trên Biển Đông, Campuchia và Myanmar hiện có quan hệ rất tốt với Trung Quốc. Do đó, khả năng các nước này đồng ý giải quyết tranh chấp Biển Đông bằng đàm phán song phương là hoàn toàn có thể. Vì đứng về phía ASEAN để gây sức ép với Trung Quốc sẽ thiệt hại rất lớn cho các nước này, trong khi tranh chấp Biển Đông lại không hề liên quan tới họ, chưa kể sự ủng hộ đối với Trung Quốc còn có thể làm Bắc Kinh ưu ái hơn cho các “đối tác chiến lược” tại Đông Nam Á.
Tuy nhiên, tác hại lâu dài mà sự thất bại của tuyên bố chung mang lại là ảnh hưởng rất lớn tới uy tín của khối, từ đó ngăn cản ASEAN kêu gọi sự hỗ trợ từ bên ngoài, cũng như làm suy giảm nghiêm trọng vai trò trung tâm điều phối trong khu vực. Một tổ chức không còn đồng thuận và có thành viên sẵn sàng bác bỏ ý kiến của các nước khác, vì mục đích cá nhân của mình thì liệu có còn đáng tin cậy? Lúc đó ASEAN sẽ khó có thể giữ được vị thế và tiếng nói như hiện nay trên trường quốc tế. Đối với vấn đề COC, từ đây đến cuối năm, cần nhanh chóng phân định và hình thành nhóm liên minh các nước đóng vai trò chủ yếu trong đàm phán bao gồm Việt Nam, Philippines, Malaysia, Singapore, Thái Lan và Indonesia.
Quan điểm của Indonesia về vai trò trung tâm của ASEAN, với sáu nguyên tắc giải quyết vấn đề Biển Đông và giải quyết tranh chấp theo luật pháp quốc tế, khiến nước này giữ vai trò rất quan trọng. Singapore thì ủng hộ tự do hàng hải. Còn Thái Lan, tuy có quan hệ chặt chẽ với Trung Quốc và ủng hộ cách tiếp cận song phương trong vấn đề tranh chấp, nhưng cũng là đồng minh ngoài NATO của Mỹ và là thành viên sáng lập ASEAN, hơn nữa cũng đã dựa vào ASEAN để thu về nhiều lợi ích. Ưu tiên hành động của Thái Lan trong ba năm tới sẽ là điều phối quan hệ ASEAN – Trung Quốc và thúc đẩy sự tin tưởng giữa các quốc gia có liên quan trong tranh chấp Biển Đông. Thái Lan đang có ý muốn đóng vai trò hòa giải giữa ASEAN và Trung Quốc, thúc đẩy đàm phán và giải quyết bằng biện pháp hoà bình. Vì vậy, có thể hy vọng vào một Thái Lan mạnh mẽ và không “quá đáng” như trường hợp Campuchia.
Nhưng vấn đề quan trọng trước mắt vẫn là đàm phán COC sắp tới. Dù chuyện gì xảy ra, cũng phải nỗ lực thúc đẩy và tận dụng các diễn đàn ngoại giao, và tuyệt đối không để ảnh hưởng xấu đến vòng đàm phán. COC là đại cục của toàn khu vực. Vấn đề Biển Đông và COC cần được “thể chế hoá” vào lịch làm việc của ASEAN như một trong những đề tài quan trọng nhất. Hơn bao giờ hết, phải từ bỏ quan điểm “dễ trước khó sau”, vì trong thời điểm này cộng đồng kinh tế Đông Á hay hợp tác thương mại – tài chính trong khu vực, sẽ không còn ý nghĩa nếu các mâu thuẫn tại Biển Đông bị đẩy lên thành xung đột, và tàu chiến – thuỷ ngư thay vì luật lệ và quy tắc trở thành luật chơi chính của cả vùng.
Nguyễn Chính Tâm – Vũ Thành Công
Phải xem lại các quy tắc và thủ tục ra quyết định
Theo cá nhân tôi, ASEAN phải có những thay đổi, báo chí Indonesia đã bóng gió nói tới việc phải xem xét lại cơ chế consensus (đồng thuận), trong đó ám chỉ tới việc 9 thành viên ASEAN về cơ bản không có gì phản đối bản tuyên bố chung, nhưng nước chủ nhà – Campuchia lại có thể quyết định không đưa ra tuyên bố chung, bởi nước chủ tịch ASEAN – đồng thời là chủ nhà – luôn thể hiện vai trò và được giao quyền “đại diện” và “hành động thay mặt” hiệp hội. Với vị trí này, bất kỳ chủ tịch ASEAN nào cũng có thể thực hiện quyền phủ quyết để gây thiệt hại cho lợi ích lớn hơn của nhóm.
Vì vậy, đã đến lúc ASEAN phải xem xét lại các quy tắc và thủ tục ra quyết định của mình. Nếu ASEAN muốn là một thế lực của thế kỷ 21 thì không nên để sự cố này xảy ra một lần nữa.
Nếu không có một tiếng nói chung về vấn đề này, ASEAN rất khó đạt được một thỏa thuận với Trung Quốc. Trung Quốc, trong lúc tồn tại sự khác biệt giữa Campuchia và các nước ASEAN khác về vấn đề này, đã trở lại với thói quen trước đó bằng cách nói rằng các cuộc đàm phán về COC chỉ có thể tiến hành “vào thời điểm chín muồi”. Vì thế triển vọng về COC cũng như tình hình Biển Đông phụ thuộc rất lớn vào sự đoàn kết và trưởng thành trong ASEAN.
Thạc sĩ Hoàng Việt, giảng viên đại học Luật TP.HCM,
chuyên gia nghiên cứu biển Đông
Việt Anh (ghi)
Nguồn: Báo Sài Gòn Tiếp Thị
No comments:
Post a Comment